این پژوهش در دو بخش ارائه میشود: بخش اول به بررسی این موضوع می‌پردازد که آیا وکلای باتجربه قاضی می‌شوند یا خیر ، و بخش دوم قواعد ناظر بر بازگشت یا ورود قضات بازنشسته به حرفه وکالت را بررسی می‌کند.

بخش اول: مسیر وکالت به قضاوت (اصول انتصاب قضات از میان وکلا)

در نظام‌های حقوقی پیشرفته (اعم از کامن‌لا و رومی-ژرمنی)، مدل سنتی «قاضی به عنوان کارمند مادام‌العمر دولت از بدو فارغ‌التحصیلی» به مرور تعدیل شده و مکانیزم‌های رسمی برای جذب وکلای باتجربه دادگستری به عنوان قاضی طراحی شده است.

۱. انگلستان و ولز (England and Wales): در نظام حقوقی بریتانیا، قضاوت اساساً به عنوان مرحله‌ی نهایی و تکاملی کارنامه‌ی کاری یک حقوقدان ارشد (وکیل) تعریف می‌شود.

  • شرط سابقه حرفه‌ای (PQE): طبق ضوابط رسمی «کمیسیون انتصابات قضایی» (JAC)، برای تصدی سمت‌های قضایی سطح پایین یا میانی (مانند قاضی دادگاه‌های تالی یا شبه‌قضایی‌ها)، متقاضی باید حداقل ۵ سال سابقه کار حقوقی پس از احراز صلاحیت داشته باشد. برای سمت‌های عالی‌تر (مانند قضات دادگاه‌های استیناف و شعب عالی)، حداقل سابقه مورد نیاز ۷ سال است.
  • تنوع پیشینه متقاضیان: برخلاف تصور سنتی، قضاوت منحصر به وکلای مرافعه (Barristers) نیست. وکلای مشاوره (Solicitors) و اعضای انجمن رسمی کارشناسان حقوقی (CILEx) نیز واجد شرایط درخواست هستند. آمارهای JAC نشان می‌دهد که ۶۲٪ از اعضای دادگاه‌های شبه‌قضایی (Tribunals) و ۳۱٪ از قضات محاکم عمومی انگلستان از میان وکلای نوع دوم (Solicitors) انتخاب شده‌اند.
  • منبع:  Judicial Appointments Commission (JAC) - Eligibility Requirements  / Judiciary of England and Wales - High Court Judges Appointment

۲. فرانسه (France): در نظام حقوقی فرانسه که مبتنی بر حقوق نوشته (Civil Law) است، آموزش قضات معمولاً از طریق مدرسه ملی قضاوت (ENM) برای فارغ‌التحصیلان جوان انجام می‌شود. با این حال، مسیرهای موازی و رسمی موسوم به مسابقه حرفه‌ای (Concours Professionnel) برای ورود مستقیم وکلای باسابقه به کادر قضایی تعبیه شده است:

  • شرط سابقه برای وکلا:
    • کسب درجه ۲ قضایی: نیازمند حداقل ۱۰ سال سابقه کار حرفه‌ای مستمر به عنوان وکیل دادگستری.
    • کسب درجه ۱ قضایی (ارشد): نیازمند حداقل ۵ سال سابقه کار حرفه‌ای ویژه و مرتبط.
  • دوره کارآموزی انتقالی: پذیرفته‌شدگان آزمون کتبی و مصاحبه تخصصی شفاهی، یک دوره آموزشی ویژه ۱۲ ماهه را شامل آموزش‌های کاربردی در ENM و کارآموزی در دادگاه طی می‌کنند و سپس مستقیماً به عنوان دادیار، بازپرس یا قاضی ایستاده منصوب می‌شوند.
  • منبع: École Nationale de la Magistrature (ENM) - Concours Professionnel / French Ministry of Justice - The French Legal System (Status of Magistracy)

۳. ایالات متحده آمریکا (United States): در هر دو سطح فدرال و ایالتی آمریکا، قضات دادگاه‌ها معمولاً از میان وکلای باتجربه بخش خصوصی، دادستان‌های سابق، یا وکلای بخش‌های دولتی منصوب یا انتخاب می‌شوند.

  • نظام فدرال: طبق اصل سوم قانون اساسی آمریکا (Article III)، قضات فدرال توسط رئیس‌جمهور منصوب و با تایید سنا کار خود را آغاز می‌کنند. این اشخاص همگی پیش از انتصاب، وکلای باسابقه و برجسته عضو کانون‌های وکلا (Bar Associations) بوده‌اند.
  • نظام ایالتی: در اکثر ایالت‌ها، قضات یا با رای مستقیم مردم انتخاب می‌شوند یا توسط فرماندار منصوب می‌شوند که شرط اولیه در تمامی آن‌ها داشتن پروانه وکالت فعال و سابقه سال‌ها دفاع در محاکم است.

بخش دوم: مسیر قضاوت به وکالت(اصول بازگشت قضات به وکالت)

در حقوق تطبیقی، بازگشت قضات بازنشسته یا مستعفی به حرفه وکالت دادگستری با حساسیت‌های شدید اخلاقی، انتظامی و ساختاری همراه است تا از «اعمال نفوذ سنتی»، «تضاد منافع» و «مخدوش شدن بی‌طرفی نهاد قضا» جلوگیری شود.

۱. کانادا (Canada): کانادا یکی از سخت‌گیرانه‌ترین مواضع اخلاقی را در قبال بازگشت قضات سابق به عرصه وکالت فعال دادگاهی دارد.

  • ممنوعیت از نقش مدافع (Advocate): بر اساس سند موضع‌گیری رسمی «شورای قضایی کانادا» (CJC)، توصیه اکید بر این است که قضات سابق نباید به عنوان وکیل مدافع (Counsel) در محاکم دادگستری حضور یابند.
  • نقش‌های مجاز جایگزین: قضات بازنشسته مجازند به عنوان داور (Arbitrator)، میانجی (Mediator) یا کارشناس حقوقی فعالیت کنند، اما حضور فیزیکی یا رسمی آن‌ها به عنوان وکیلِ یکی از طرفین دعوا در دادگاه‌ها به جهت جلوگیری از شبهه نفوذ بر همکاران قضایی سابق ممنوع یا بسیار محدود است.
  •  ( منبع Canadian Judicial Council (CJC) ) Position on Former Judges Returning to Practice)

۲. ایالات متحده آمریکا (United States)

  • در زمان تصدی سمت: طبق بند 4B(5) از منشور اخلاقی قضات ایالات متحده (Code of Conduct for US Judges)، هیچ قاضی شاغلی حق اشتغال به وکالت را ندارد. این امر قضاتی را هم که در وضعیت Senior Status (بازنشستگی نیمه فعال قضایی جهت کمک به دادگاه‌ها با دریافت حقوق کامل) هستند، شامل می‌شود.
  • پس از خروج کامل: پس از بازنشستگی کامل و خروج از کادر قضایی، وکالت مجاز است؛ اما مشمول قواعد کلی «تعارض منافع و رفتار اخلاقی» (قاعده ۱.۱۲ قوانین نمونه رفتار حرفه‌ای ABA) است. بر این اساس، قاضی سابق هرگز نمی‌تواند وکالت پرونده‌ای را که قبلاً شخصاً به عنوان قاضی در آن نقش داشته یا در دادگاه تحت مدیریت وی جریان داشته است، قبول کند. ( منبع : Code of Conduct for United States Judges - Canon 4)

۳. انگلستان و ولز (England and Wales): در بریتانیا، وضعیت بازگشت به وکالت بستگی به نوع و سطح دادگاهی دارد که قاضی در آن خدمت می‌کرده است.

  • ممنوعیت‌های قانونی: طبق ماده ۷۵ قانون محاکم و خدمات حقوقی مصوب ۱۹۹۰ (Courts and Legal Services Act 1990)، قضات عالی‌رتبه مشخصی پس از بازنشستگی از انجام امور وکالت حرفه‌ای (Practice) به طور دائم منع شده‌اند.
  • کد رفتار قضایی: راهنمای رفتار قضایی انگلستان (ویرایش جولای ۲۰۲۳) متذکر می‌شود که قضات بازنشسته کماکان در انظار عمومی به عنوان نمایندگان نمادین قوه قضائیه دیده می‌شوند و رفتار آن‌ها نباید به شأن و اعتبار دادگاه‌ها لطمه بزند. بازگشت به وکالت عادی برای سایر سطوح نیز نیازمند تایید هیئت استانداردهای وکلا (BSB) و رعایت دوره انتظار (Cooling-off) است ( منبع:  Guide to Judicial Conduct (July 2023) - Section on Retired Judicial Office Holder).