چکیده:  گسترش روابط اقتصادی، پیچیدگی روزافزون قراردادهای تجاری و افزایش اختلافات چندلایه، نقش سنتی داور را با چالش‌های جدیدی مواجه ساخته است. در بسیاری از دعاوی معاصر، محدود ماندن داور به ایفای نقشی منفعل در اداره فرایند رسیدگی، دیگر پاسخگوی نیازهای عملی داوری نیست؛ در مقابل، توسعه نقش داور نیز همواره با ضرورت حفظ استقلال، بی‌طرفی و رعایت حقوق دفاعی طرفین همراه است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که چگونه می‌توان میان مدیریت فعال فرایند داوری و صیانت از اصول بنیادین این نهاد، تعادلی پایدار برقرار کرد. این پژوهش با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه تحلیل مفهومی نهاد داوری، نظریه «داوری هدایت‌گر» را به‌عنوان چارچوبی نوین برای بازتعریف نقش داور در داوری معاصر تبیین می‌کند. بر اساس این نظریه، داور نه جایگزین طرفین در طرح ادعا، ارائه یا اثبات دلیل می‌شود و نه به ناظری منفعل بر جریان رسیدگی تقلیل می‌یابد؛ بلکه با مدیریت فعال، منصفانه، شفاف و هدفمند فرایند داوری، زمینه تحقق هم‌زمان کارآمدی، دادرسی منصفانه و حفظ بی‌طرفی را فراهم می‌سازد.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نظریه داوری هدایت‌گر، با تبیین مبانی، اصول، ارکان، حدود و معیارهای هدایت‌گری، چارچوبی منسجم برای سازمان‌دهی و مدیریت فرایند داوری ارائه می‌دهد. این چارچوب، ضمن تمایز از الگوهای سنتی اداره داوری، امکان ارزیابی عینی عملکرد داور، ارتقای کیفیت مدیریت رسیدگی، کاهش اختلافات رویه‌ای و تقویت مشروعیت نهادی داوری را فراهم می‌آورد. بر این اساس، داوری هدایت‌گر صرفاً مجموعه‌ای از فنون مدیریت پرونده یا شیوه‌ای اجرایی برای اداره داوری نیست، بلکه نظریه‌ای مستقل برای بازتعریف نقش داور در داوری معاصر است که مدل اجرایی آن، ضمن حفظ مبانی کلاسیک داوری، ظرفیت پاسخ‌گویی به نیازهای اختلافات پیچیده امروز را داراست و می‌تواند مبنایی برای توسعه رویه‌های حرفه‌ای داوری در نظام حقوقی ایران باشد. برای دریافت فایل رایگان و کامل مقاله علمی پژوهشی فوق به این آدرس مراجعه کنید: https://zenodo.org/records/21842746